(वाईसियल नेता) विजय सिंह : नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन मात्र होइन, विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनकै सन्दर्भमा पनि क. पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ एकताको सूत्रधारका रूपमा उभिएका छन्।

प्रारम्भिक पृष्ठभूमि र नेतृत्वको उदय सन् १९८६ (वि.सं. २०४३) सालको ‘सेक्टर काण्ड’ पछि नेकपा (मशाल) का तत्कालीन महासचिव मोहन वैद्य ‘किरण’ माथि पद घटुवा कारबाही भएपछि पार्टीको नेतृत्व क. प्रचण्डको हातमा आयो। पार्टीको महासचिव बनेपछि उहाँले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको गहिरो अध्ययन गर्नुभयो र त्यसभित्र लुकेका दक्षिणपन्थी सोच, अवसरवाद, संशोधनवाद र सुधारवाद विरुद्ध तीव्र वैचारिक संघर्ष प्रारम्भ गर्नुभयो। उहाँले नेपाली क्रान्तिको वर्ग–विश्लेषण गर्दै एउटै कम्युनिस्ट केन्द्र निर्माण गर्नुपर्ने सैद्धान्तिक आधार प्रस्तुत गर्नुभयो, जसले विखण्डित कम्युनिस्ट आन्दोलनमा नयाँ उर्जा र दिशानिर्देशन दियो।

एकताको अभियान र नेकपा (एकता केन्द्र) वि.सं. २०१९ सालको तेस्रो महाधिवेशनपछि पटक–पटक विभाजन र टुटफुटको चक्रमा परेको नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई एक ठाउँमा ल्याउने अभियानमा प्रचण्ड निर्णायक रूपमा लाग्नुभयो। त्यस क्रममा क. प्रचण्ड नेतृत्वको नेकपा (मशाल), निर्मल लामा नेतृत्वको नेकपा (चौम), रूपलाल विश्वकर्मा समूहको सर्वहारा श्रमिक संगठन, डा. बाबुराम भट्टराई नेतृत्वको विद्रोही मसाल, र रूपचन्द्र विष्टको ‘थाहा’ (जनमुखी) आन्दोलनबीच ऐतिहासिक एकता हुँदै वि.सं. २०४७ सालमा नेकपा (एकता केन्द्र) गठन भयो। वि.सं. २०४८ सालको एकता महाधिवेशनले दीर्घकालीन जनयुद्धलाई राजनीतिक कार्यदिशा पारित गर्दै क. प्रचण्डलाई पुनः महासचिवमा चयन गर्‍यो।

जनयुद्ध र क्रान्तिको यात्रामा प्रचण्ड तर राजनीतिक कार्यदिशा कार्यान्वयनको क्रममा मतभिन्नता उत्पन्न भयो। वि.सं. २०५१ सालमा नारायणकाजी श्रेष्ठ, अमिक शेरचन लगायतका नेताहरू अलगिँदा पार्टी विभाजन भयो। बहुमत पक्षले तेस्रो विस्तारित बैठकबाट नेपाली जनवादी क्रान्तिको रणनीति र फौजी कार्यदिशा पारित गर्दै पार्टीको नाम नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) राख्यो। वि.सं. २०५२ फागुन १ गते, प्रचण्डको नेतृत्वमा सशस्त्र जनयुद्ध सुरु भयो। दस वर्ष लामो संघर्षले राजतन्त्रको अन्त्य, गणतन्त्रको स्थापनादेखि संविधानसभामार्फत संविधान निर्माणसम्म नेपालको राजनीतिक स्वरूप नै परिवर्तन गर्‍यो। जनयुद्धको जगमा २०६२/६३ को ऐतिहासिक जनआन्दोलन सम्भव भयो। प्रचण्डले सात संसदीय दलहरूसँग १२ बुँदे समझदारी गर्दै लोकतान्त्रिक राजनीतिक संक्रमणलाई शान्तिपूर्ण रूपान्तरणतर्फ डोर्‍याउन निर्णायक भूमिका खेले।

एकता, विभाजन र रूपान्तरण जनयुद्धपछि माओवादी र अन्य वामपन्थी घटकहरू बीच पुनः एकताको प्रयास अघि बढ्यो। दिनानाथ शर्मा, नारायणकाजी श्रेष्ठलगायतका नेताहरू पुनः पार्टी एकतामा समावेश भई एनेकपा (माओवादी) गठन भयो। तर फेरि पनि पुरानै समस्याहरू दोहोरिए। बहुमत पक्ष हुँदा पनि क. प्रचण्डले लोकतान्त्रिक अभ्यासका क्रममा असहमति जनाउने किरण, बादल र विप्लवलाई कारबाही नगरी एकताको पक्षमा उभिनुभयो। यद्यपि अन्ततः मोहन वैद्य ‘किरण’को नेतृत्वमा बादल र विप्लव समूह अलगिँदै पार्टी विभाजन भयो। पुनः एकताको अभियान जारी रह्यो। बादल समूह पुनः पार्टीमा फर्कियो र विभिन्न कम्युनिस्ट घटकहरू समावेश हुँदै पार्टीको नाम नेकपा (माओवादी केन्द्र) राखियो। बाबुराम भट्टराई भने कम्युनिस्ट आन्दोलनमै निराश हुँदै बाहिरिए।

एमालेसँगको एकता र पछिल्ला प्रयास एकता, संघर्ष र रूपान्तरणको यात्रामा क. प्रचण्ड अविचलित रहे। उहाँको नेतृत्वमा माओवादी केन्द्र र एमालेबीच एकता भई नेपालकै सबैभन्दा ठूलो कम्युनिस्ट पार्टी, नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) गठन भयो। तर राजनीतिक षड्यन्त्र र आन्तरिक मतभेदका कारण त्यो एकता पनि लामो समय टिक्न सकेन।

फेरि नयाँ एकताको दिशामा वर्तमान अवस्थामा क. प्रचण्ड पुनः विभिन्न वाम घटकहरूसँग एकताको प्रयासमा सक्रिय छन्। उहाँको भनाइमा, “एकताबिना क्रान्तिको ध्येय पूरा हुन सक्दैन।” पार्टीभित्र र बाहिरबाट भइरहेका निरन्तर प्रहारका बाबजुद उहाँ अझै पनि एकता, संघर्ष र रूपान्तरणको अभियानमा अविचलित छन्। आज फेरि एक नयाँ ढंगको, नवीन सोचसहितको कम्युनिस्ट पार्टी निर्माणको दिशामा उहाँ अघि बढ्दै हुनुहुन्छ।

निष्कर्ष नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा एकता, विचार र रूपान्तरणका स्थायी प्रतीकका रूपमा क. प्रचण्डको भूमिका ऐतिहासिक छ। उहाँको नेतृत्वमा सुरु भएको क्रान्तिको यात्रा नेपालको राजनीतिक इतिहासको अविभाज्य अध्याय बनेको छ। क. प्रचण्ड कुनै समय क. निर्माण नामले चिनिन्थे — र आज पनि निर्माण, रूपान्तरण र एकताको निरन्तर खोजीमा अग्रसर छन्।